Thiên văn – khoa học bị bỏ quên

No Comments

Volgograd, 08 tháng 6 năm 2008

Một trong những ấn tượng đầu tiên khi tôi đến Volga là Planetary (Планетарий), tòa nhà cổ kính trên đường Gagarin. Không biết ở Việt Nam có hay chưa chứ tôi nghe cô giáo tiếng Nga bảo, rằng Volga là một trong số không nhiều các thành phố trên thế giới có được tòa nhà này. Đó là nơi giáo viên thường dẫn học trò đến tham quan. Và nếu các bạn tôi đến thăm chơi, tôi nhất thiết phải dẫn họ đến nơi đó.

Nếu như ai đó đang thắc mắc Planetary nghĩa là gì, tôi cũng xin thú thực rằng, vì lần đầu tiên tôi ghé vô là do ngẫu nhiên nên chưa kịp tra từ điển xem tiếng Việt nó gọi như thế nào. Còn sau khi đã ghé vào, tôi cũng chẳng buồn tra nghĩa lại từ đó nữa! Tra làm gì khi mình đã hiểu rõ. Cứ gọi luôn Planetary cho tiện. Giờ đây khi viết bài này, tôi cố gắng làm siêng xem lại, hóa ra nó nghĩa là Cung thiên văn. Còn bạn hỏi cung thiên văn là gì ư, tôi cũng chịu không thể giải thích ngắn gọn được. Thế đấy, đôi khi việc dịch sang tiếng mẹ đẻ cũng chẳng làm mọi việc sáng sủa hơn.

Thấy từng đoàn học sinh đến tham quan, thậm chí có nhiều người lớn nữa, tôi mới thấy nơi đây người ta quan tâm đến thiên văn như thế nào. Dạo qua các quầy sách giáo khoa, tôi thấy bộ môn thiên văn đã đưa vào chương trình của nhiều lớp học. Tôi không có ý định hay mong muốn rằng bộ giáo dục Việt Nam sẽ đưa thiên văn trở thành môn học. Ngày nay học sinh phải nuốt chừng ấy môn cũng đủ vất vả lắm rồi. Tôi chỉ muốn nhấn mạnh về mối quan tâm của mọi người đến thiên văn. Và sự thật: thiên văn học hầu như không có chỗ đứng.

Nhiều khi tôi muốn đi tìm nguyên nhân tại sao, nhưng hầu như không đạt được câu trả lời thỏa đáng. Bảo rằng thanh thiếu niên thờ ơ với lĩnh vực quá ‘cổ điển’ này ư? Chưa chắc, vì từ khi tôi vác về nhà ống kính thiên văn, các cô cậu đều chăm chăm háo hức muốn xem thử. Cũng có những người lãng mạn hằng đêm ra ... đếm sao và đợi sao băng (với đối tượng này thì tôi không dám chắc họ yêu khoa học hay yêu thơ nữa, có thể là cả hai!). Bảo rằng sách vở tài liệu thiếu thốn ư? Càng không đúng, ngoài hiệu sách bán đầy, đủ thể loại, từ mặt trời mặt trăng, các hành tinh cho đến thiên hà và quy cách vận động của chúng.

Nếu bạn hỏi rằng vậy mất công học thiên văn như vậy để làm gì? Tôi cũng đưa ra lý giải riêng của mình. Thứ nhất, ở Việt Nam thiên văn học không đưa vào chương trình phổ thông, chỉ có một số ngành ở đại học mới phải nghiên cứu, vậy nên không bắt buộc ai cũng phải học, và bạn không phải ‘mất công’ nếu bạn chọn vào một trong những ngành ấy. Thứ hai, thiên văn học mang lại một số hữu ích khá gần gũi trong đời sống, như việc định hướng chẳng hạn. Thứ ba, nó giúp sinh viên ở một số chuyên ngành có thể lý giải nhiều hiện tượng, ví dụ như quan sát sự vận động của hệ mặt trời trên nền vũ trụ, có khái niệm về ‘ngân hà Milky Way’, đoán nhận vị trí trăng mọc vào một ngày nào đó... Và thêm nữa, quan sát thiên văn mang lại cho người ta một hình ảnh rộng mở hơn về cuộc sống. Tôi cho điều sau cùng này là cơ bản nhất. Đấy là tôi chỉ kể về một vài công dụng thiết thực nhất thôi, chứ đối với khoa học nói chung, vai trò của thiên văn thật khó mà kể hết.

Thật khó hiểu trong khi sự hiểu biết của người bình dân còn hạn chế thì nhiều từ ngữ thuộc về thiên văn lại khá phổ biến. Những từ ngữ như: sao, hành tinh, kim, mộc, thủy, hỏa, thổ, ngân hà, thiên hà, hoàng đạo, nhật thực v.v... nằm trong lời ăn tiếng nói thông dụng của con người. Nhưng sự thật về chúng ít ai để ý đến. Thật đáng ‘phàn nàn’ khi xuất hiện những sai sót không đáng có. Tôi còn nhớ hồi học phổ thông, trong một cuộc thi tương tự như Đường lên đỉnh tổ chức trong trường, có những câu hỏi như vầy: thế nào là hoàng đạo, thế nào là bạch đạo? Theo đáp án của ban tổ chức: rất đơn giản, hoàng đạo là quỹ đạo của Trái đất quanh Mặt trời, bạch đạo là quỹ đạo Mặt trăng quanh Trái đất. Thực ra câu trả lời không đơn giản như thế, mà đã phức tạp thì không nên đố làm gì, nó thuộc vấn đề chuyên môn.

Tiện đây tôi xin đính chính rằng, theo thiên văn hậu Côpecnic, đúng là Trái đất quay quanh Mặt trời, nhưng cái thuật ngữ ‘hoàng đạo’ vốn đã xuất hiện từ thời cổ. Thời đó người ta cho rằng Mặt trời quay xung quanh Trái đất. Và ngay trong thế kỉ 21 đây thôi, khi quan sát bầu trời từ hệ quy chiếu Trái đất, ta cũng có cảm giác Mặt trời quay quanh quả đất thật! Và do chuyển động tương đối so với Trái đất, Mặt trời vạch lên cái phông quan sát của chúng ta một đường ổn định hầu như không thay đổi theo thời gian. Cái đường ấy người ta gọi là hoàng đạo (đường đi của mặt trời). Xét về tính tương đối của chuyển động một cách bình đẳng thì Trái đất quay quanh Mặt trời theo quỹ đạo elip gần như tròn, ngược lại mà nói Mặt trời cũng chuyển động quanh tâm Trái đất theo một đường tròn như thế. Nhưng thật oái ăm rằng trục Trái đất bị nghiêng đi một góc 23.5 độ, do đó theo như ta quan sát từ Trái đất, Mặt trời sẽ đi theo một đường uốn lượn. Hay nói cách khác, hoàng đạo thể hiện giống như một đường hình sin, có biên độ là 23.50, còn chu kì 3600. Lý giải cho bạch đạo cũng tương tự, tuy có phần đơn giản hơn.

Trong thiên văn học, để tiện quan sát, người ta chia nền trời ra gần 100 mảnh, mỗi mảnh được gọi là một chòm sao. Yêu cầu cơ bản nhất của môn thiên văn theo tôi phải là việc nắm rõ vị trí các chòm sao này, còn sau đó muốn nói gì thì nói. Điều này đòi hỏi nhiều công phu theo dõi tỉ mỉ từ ngày này qua tháng nọ. Nếu bạn không muốn thức thâu đêm, e rằng phải mất gần một năm mới chứng kiến hết trăm mảnh này (thực ra ở bắc bán cầu không thể xem hết được từng ấy chòm sao). Còn riêng tôi, do mắt kém nên cố gắng lắm cũng chỉ thuộc được vị trí chừng 60 mảnh.

Đường hoàng đạo mà ta đã kể trên đi qua tổng cộng 12 mảnh nhỏ của nền trời. Vì thế cho nên 12 mảnh ấy được gọi là các cung hoàng đạo. Việc ra đời các cung hoàng đạo lại sinh ra vô số thủ thuật bói toán mà phần lớn là phi lý. Con cừu, Trâu vàng, Song sinh, Con cua, Sư Tử, Nữ đồng trinh, Cái cân, Bọ cạp, Nhân mã, Thủy thần, Song ngư: tên các chòm sao trên hoàng đạo trở nên phổ biến hơn hẳn các chòm sao khác. Có một điều đặc biệt là: vì mặt phẳng quỹ đạo của Trái đất gần như trùng với mặt phẳng quỹ đạo của các hành tinh khác trong hệ mặt trời, thế nên tất cả các hành tinh chỉ chuyển động bám theo 12 chòm sao trên hoàng đạo. Biết được điều này giúp ta tiết kiệm công sức khi muốn dò tìm một hành tinh nào đó.

Bạch đạo cũng có bố trí tương tự như hoàng đạo. Tuy nhiên chúng không thể hoàn toàn trùng khít với nhau mà cắt nhau tại hai giao điểm nào đó cách nhau 1800. Nếu như ngẫu nhiên vào một khi nào đó cả Mặt trời lẫn Mặt trăng cùng một lúc đi qua một trong hai ngã tư này thì sẽ xảy ra hiện tượng thiên thực. Nếu ngã tư kia nằm ở vùng bầu trời ban ngày, đó sẽ là nhật thực. Ngược lại, nếu nó thuộc bầu trời đêm, thì đó là nguyệt thực. Hai giao điểm đặc biệt này không đứng yên một chỗ mà liên tục di chuyển liên tục từ ngày này qua ngày khác theo một chu kì tuần hoàn nhất định. Mặt trời và Mặt trăng cũng chuyển động trên hoàng đạo và bạch đạo theo chu kì nhất định. Do đó các lần gặp nhau của mặt trời và mặt trăng trên các ngã tư, mặc dù hiếm hoi, nhất thiết phải xảy ra theo chu kì tuần hoàn nhất định. Đó chính là cơ sở để người xưa tiên đoán trước những ngày có thiên thực.

Từ một chuyện nhỏ nhặt tôi đã nói lan man qua nhiều thứ khác, nhưng đó cũng là những gì cơ bản nhất của thiên văn học. Những lầm lẫn trong kiến thức về thiên văn do hậu quả của việc thiếu quan tâm, của sự đào tạo lệch lạc, của sự thiếu thốn trang thiết bị hiện đại theo tôi phải nhanh chóng cải thiện. Tôi luôn mong sao cho có một ngày những ống kính thiên văn cỡ lớn không còn xa lạ với mọi người, mỗi người đều được hướng dẫn cách ngắm sao, mỗi thành phố đều có Planetary và mỗi người cha có thể chỉ cho con: sao Hỏa nằm ở đó...

Nếu bạn vẫn còn mãi thắc mắc rằng xem thiên văn để làm gì, tôi chỉ còn cách bảo với bạn rằng: nó giống như đọc thơ vậy. Không có thơ người ta vẫn sống, nhưng cuộc sống đó đã mất đi ít màu sắc.

Categories: Góc nhìn vật lý

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *